Anlamına Göre Kelimeler Kaça Ayrılır

Konusu 'Güncel bilgiler' forumundadır ve Nehir tarafından 30 Ocak 2014 başlatılmıştır.

  1. Anlamına Göre Sözcükler Kaça Ayrılır

    Anlamına Göre Sözcükler;

    • Temel Anlam
    • Yan Anlam
    • Gerçek Anlam
    • Mecaz Anlam
    • Deyim Anlam
    • Terim Anlam

    Temel anlam, bir sözcüğün ortaya çıkış nedeni olan, akılda uyandırdığı ilk anlam. Bu anlamdan türeyen yakın ilişkili olan yeni anlamlara ise yan anlam denir. Temel ve yan anlamlar birlikte “gerçek anlamları” meydana getirirler.

    Örneğin “ayak” sözcüğü canlılardaki uzuvlardan biridir. Bu anlam sözcüğün temel anlamıdır. Aynı sözcük masa ayağı için kullanıldığında ise yan anlamlarından birini karşılar.

    Aşağıdaki cümlelerdeki altı çizili sözcükler temel anlamlarında kullanılmıştır:

    Odanın kapısını hızla kapadım.
    Doktor ağrıyan gözümü dikkatle muayene etti.
    Çocuk peçete ile ağzını sildi.

    Yan anlam, bir sözcüğün temel anlamıyla bağlantılı olarak zamanla ortaya çıkan değişik anlamlarından her biri. Sözcüğün temel (birincil) anlamının dışında, ancak temel anlamıyla az çok yakınlık taşıyan yeni anlamlar kazanması yan anlamı oluşturur. Bir sözcüğün yan anlam kazanmasında genellikle yakıştırma ve benzerlik ilgisi etkili olmaktadır. Yan anlamlar, temel anlamla birlikte gerçek anlamları meydana getirirler.

    Meselâ “göz” dendiğinde akla ilk gelen, kelimenin temel anlamı olan organ adıdır. Ama “iğnenin gözü”, “çantanın gözü”, masanın gözü” tamlamalarındaki anlamlar benzetme yoluyla kazandırılmış yeni anlamlardır. Bunlara da yan anlam denir.
    Örnekler

    Sırtım ağrıyor. (temel anlam)
    Dağın sırtına tırmandık. (yan anlam)
    ince dal (temel anlam)
    uzun, ince bir adam (yan anlam)
    Gemi battı. (temel anlam)
    Güneş battı. (yan anlam)
    İğne battı. (yan anlam)
    Yangında tüm bina yandı. (temel anlam)
    Bu yaz iyice yandım. (yan anlam)
    Çiçekleri masaya bıraktım. (temel anlam)
    Polis memuru kaçakçılık masasında görevliydi. (yan anlam)

    Gerçek anlam, sözcüklerin birincil anlamı ile (varsa) bu anlamla doğrudan ilişkili olan anlamlarıdır. Gerçek anlam, temel anlam ile yan anlamların bileşkesidir. Bir sözcüğün mecaz olmayan tüm anlamlarını kapsar.

    Örneğin tatlı sözcüğü Türkçede “şekerli” anlamına gelen bir sıfattır ve bu anlam sözcüğün temel, yani birinci anlamıdır. Bu anlamdan “tatlı yiyecek” anlamında “tatlı” ismi türemiştir ve sözcüğün yan anlamlarından birini oluşturmuştur. Zamanla bu sözcük insanlar ya da hayvanlar için “sevimli” anlamında mecaz olarak kullanılmaya başlanmıştır:

    tatlı elma (gerçek ve temel anlam)
    süt tatlısı (gerçek ve yan anlam)
    tatlı çocuk (mecaz anlam)
    ince dal (gerçek ve temel anlam)
    uzun, ince bir adam (gerçek ve yan anlam)
    ince hesap (mecaz)

    Fiillerin de gerçek ve mecaz anlamları olabilir:

    Bina yandı. (gerçek ve temel anlam)
    Bu yaz güneşte iyice yandım. (gerçek ve yan anlam)
    Bu durum ortaya çıkarsa yanarız. (mecaz anlam)
    Su topu akıntıya kapılarak gözden kayboldu. (gerçek)
    Genç kızın güzelliğine kapılarak derslerini ihmal etmeye başladı. (mecaz)

    Mecaz ya da metafor, ilgi veya benzetme sonucu gerçek anlamının dışında kullanılan kavram. Ad değişimi olarak da bilinir. Mecâz sanatı, anlatımı daha etkili kılmak ve söze canlılık kazandırmak amacıyla yapılır. Söze güzellik, güçlülük, canlılık, zarafet, derinlik veya genişlik verir.

    Kandilli yüzerken uykularda
    Mehtabı sürükledik sularda
    -Yahya Kemal Beyatlı

    Yukarıdaki mısralarda Kandilli semtinin uykularda yüzmesi ve mehtabın sularda sürüklenmesi; sözcüklerin asıl anlamının dışında güzelleştirme, zarifleştirme ve güçlendirme gibi amaçlarla mecaz olarak kullanılmasına örnektir.

    Deyim, dil biliminde, kavramları, durumları hoşa giden bir anlatımla ya da özel bir yapı ya da söz dizimi içinde belirten ve çoğunlukla gerçek anlamlarından ayrı anlamlara gelen sözcüklerden oluşan kalıplaşmış sözcük topluluğu ya da tümcedir. İki veya daha çok sözcükten kurulu bir çeşit dil ifadesi olan deyimler, duygu ve düşünceleri dikkati çekecek biçimde anlatan ad, önad, belirteç, yalın ve birleşik eylem görünüşlü dilsel yapılardır. Ya tam bir tümcedirler ya da bir söz öbeğidirler.

    Bir bilim, sanat ya da meslek dalıyla ilgili bir kavramı karşılayan kelimelere terim denir. Terimlerin anlamları dar ve sınırlıdır

    Terim anlamlı sözcüklere örnekler:

    Bu ders kafiye çeşitlerini işleyeceğiz. (Edebiyat)

    Ülkemiz hangi meridyenler arasında yer almaktadır? (Coğrafya)

    Maçın uzatma dakikalarında hakem, penaltı verdi. (Futbol)

    Terimler nasıl oluşur

    Günlük konuşma dilinde bulunan sözcüklere yeni anlamlar yüklenerek terim oluşturulabilir.

    Örnek; “Köprü” sözcüğünün günlük dildeki anlamı bellidir. Dişçilikte kullanılan “köprü” sözcüğü ise terimdir.

    Farklı anlamlı iki sözcüğün birleşmesi yoluyla da terim oluşturulabilir. Örnek; Tek-el, atar-damar, dil-bilim, eş-kenar

    Yabancı dillerden dilimize giren terim anlamlı söz*cükler de vardır. Örnek; Telekominikasyon, radar, priz, radyo