Atatürk'ün Yazmış Olduğu Geometri Kitabı Hakkında Bilgi

Konusu 'Ödevim var' forumundadır ve Lavinia tarafından 23 Ocak 2013 başlatılmıştır.

  1. Atatürk'ün Yazmış Olduğu Geometri Kitabının İçeriği

    Müsellesin, zaviyetan-ı dahiletan mecmu’ü 180 derece ve müselles-i mütesaviyü’l-adla, zaviyeleri biribirine müsavi müselles demektir.” yerine “Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir ve eşkenar üçgen, açıları birbirine eşit üçgen demektir.” dememizi Atatürk’e borçluyuz.

    “Müsellesin, zaviyetan-ı dahiletan mecmu’ü 180 derece ve müselles-i mütesaviyü’l-adla, zaviyeleri biribirine müsavi müselles demektir.”

    Osmanlıca bilmeyenlerimizin bu cümleyi anlayacağını sanmıyoruz. Bugün kullandığımız Türkçe ile yukardaki cümle şu anlama geliyor: “Üçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir ve eşkenar üçgen, açıları birbirine eşit üçgen demektir.”1937 yılından önce öğrenciler metamatiği Osmanlıca terimlerle öğreniyorlardı. Daha doğrusu öğrenmiyorlar, ezberliyorlardı. Ta ki, Atatürk’ün bizzat yazdığı Geometri kitabında yeni matematik terimler geliştirilene kadar.

    1937 yılının Kasım ayında yeni bir eğitim ve öğretim yılına girilirken, Mustafa Kemal Atatürk, Türk Dil Kurumu’nun çeşitli bilim dallarına ait Türkçe terimleri saptadığını, bu sayede dilimizin yabancı dillerin etkisinden kurtulma yolunda esaslı adımını attığını ilan eder. Aynı yıl okullarda, eğitim Türkçe terimlerle basılmış olan kitaplarla başlar ve bu olay kültür hayatı için önemli bir adım olur. Atatürk, dilde özleşmeyi olanakların son kertelerine kadar zorlamış, bilim ve düşün dilinin sadeleştirilmesinin ve eğitimin Türkçe yapılmasının gerekliliğini önemle vurgulamıştır.

    Atatürk’ün geometri kitabı

    Bilimsel terimlerin Türkçeleştirilmesinde karşımıza çıkan ilk adım yine, Atatürk’ün 1936-37 kış aylarında kendisinin yazdığı ve geometri öğretiminde yol gösterici olarak tasarlanan 44 sayfalık bir geometri kitabı. Kitap, 1937’de Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yazar adı konmadan yayınlanmış, 1971 yılında da ikinci bir baskısı Türk Dil Kurumu tarafından çıkarılmış. Kitapta yer alan, günümüzde de kullanılmakta olan pek çok terim, Atatürk tarafından türetilmiş. Atatürk’ün türettiği sözcükler ile daha önce kullanılan Osmanlıca sözcükler karşılaştırıldığında yapılan işin önemi ortaya çıkıyor. Tablodan da görülebileceği gibi bugün kullandığımız matematik terimlerinin hemen hemen tamamı Atatürk tarafından türetilmiş, başka bir ifadeyle bu sözcüklerin büyük çoğunluğu tutmuş. Atatürk’ün önerdiklerinden sadece “varsayı, pürüzma, dikey üçgen, dikey açı, tümey açı, imsiy, ökül, yüre” terimleri yerine, bugün sırasıyla “varsayım, prizma, dik üçgen, dik açı, tümler açı, benzerlik, tüm/bütün, küre” terimleri kullanılıyor.

    Osmanlıcası Atatürk’ün önerdiği

    Bu’ud - boyut

    mekan - uzay

    satıh - yüzey

    kutur - çap

    nısf-ı kutur - yarıçap

    kavis - yay

    muhit-i daire - çember mümâs - teğet

    zâviye - açı

    re’sen mütekabil zâviyeler - ters açılar

    zâviyetan’ı mütabâdiletân-ı dâhiletan - iç ters açılar

    kaaide - taban

    ufkî - yatay

    şâkulî - düşey

    amûd - dikey

    zâviyetân-ı mütevâfıkatân - yöndeş açılar

    va’zîyet - konum

    mustatîl - dikdörtgen

    muhammes - beşgen

    müselles-i mütesâviyü’l-adlâ’ - eşkenar üçgen

    müselles-i mütesâviyü’ssâkeyn -

    ikizkenar üçgen şibh-i

    münharif - yamuk

    mecmû - toplam

    nisbet - oran

    tenasüb - orantı

    mesâha-i sathiyye - alan

    müştak - türev

    müsavi - eşit

    mahrut - koni

    faraziye - varsayı

    hat - çizgi

    mukavves - eğri

    seviye - düzey

    dılı - kenar

    muvazi - paralel-koşut

    menşur - pürüzma

    hattı mail - eğik

    veter - kiriş

    re’s - köşe

    zaviyei hadde - dar açı

    hattı munassıf - açıortay

    muhit - çevre

    kaim zaviyeli müselles - dikey üçgen

    tamamlıyan zaviye - tümey açı

    murabba - kare

    mümaselet - imsiy

    umumi totale - ökül

    küre - yüre