Özne nedir türleri nelerdir

Konusu 'Ödevmatik' forumundadır ve Demir tarafından 15 Ağustos 2014 başlatılmıştır.

  1. Özne nedir çeşitleri nelerdir

    Yüklemde bildirilen işi, oluşu, hareketi, durumu, kılışı yerine getiren; hakkında bilgi ve haber verilen öğedir. Yani yapanı veya olanı karşılayan unsurdur.

    Çocuklar bahçede oyun oynuyorlar.
    Elimdeki defter yere düştü.

    Kural : Özne, yükleme sorulan “ne?, kim?” sorularının cevabıdır.

    Örnekler:
    Göçmen kuşlar yine yolculuğa başladı.
    ─Kim? / Kim başladı? / Başlayan kim?
    ─Göçmen kuşlar

    Kitaplar raflara rastgele dizilmişti.
    ─Ne? / Ne dizilmişti? / Dizilen ne?
    ─Kitaplar
    Öznenin Özellikleri

    Özne olan kelime(ler) cümlede hiçbir hâl eki almadan kullanılırlar. Herhangi bir hâl eki alırlarsa özne değil, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci olurlar. Ama çoğul ekini ve iyelik eklerini alabilir.

    Ankara halkı kaldırımlarda yürüyememekten rahatsız değil galiba.
    Depremzedeler hâlâ vaat edilenlerin gerçekleştirilmesini bekliyorlar.
    Öznenin Durumu

    Özne; yüklemi isim olan cümlelerde pasif (edilgen); fiil olan cümlelerde aktif (olan veya yapan)tir.

    Hava durgundu. Özne, olan
    Muayene odasının kapısı açılır. Özne, olan, yapılan
    Cevdet Bey, bahçeyi suluyordu. Özne, yapan
    Genç kız, her geçen gün biraz daha iyileşiyordu. Özne, olan
    Öznelerin Türü

    İsimler, adlaşmış sıfatlar, isim ve sıfat tamlamaları, fiilimsiler, zamirler, soru kelimeleri, gerçek ya da sözde özne olabilir:

    Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı
    Bir dakika araba yerinde durakladı.
    Neden sonra sarsıldı altımda demir yaylar,
    Gözlerimin önünden geçti kervansaraylar…
    Dakikalar ilerledikçe yangın daha da şiddetleniyordu.
    İhtiyar, çocukların kendisine neden yer vermediğini bir türlü anlayamıyordu.
    Kapı tokmağı hızlı hızlı vuruluyordu.
    Okumak bir erdemdir; doğru şeyler okunduğu müddetçe.
    O, benim can dostumdur.
    Kim bu işleri bir saatte bitirebilir?
    Köprü altında balık tutanlar, bezgin değildi.
    Türklerin bu yalçın kayalar üzerine ne zaman konduğu bilinmez.

    Özne Çeşitleri (Türleri):
    A- Gerçek Özne:
    Gerçek özneyi bulabilmek için eylem cümlelerinde yüklemin köküne -an, -en eki getirilerek kimdir? Veya, nedir? soruları yöneltilir. Ad cümlelerinde ise “olan” kimdir? “Olan” nedir? soruları yöneltilir.

    Biz de yemekten sonra film izledik, (izleyen kimdir?) – Biz Yaşar Kemal iyi bir yazardır, (iyi bir yazar olan kimdir?”) -Yaşar Kemal

    B- Sözde özne:
    Gerçek öznenin bulunmadığı cümlelerde cümle için*deki asıl görevi belirtisiz nesne olan sözcükler cümle içinde sözde özne görevi üstlenir. Ad cümlelerinde sözde özne olmaz. Bir eylem cümlesinde sözde öz*nenin olabilmesi için yüklemde edilgenlik ekleri olan “-I, -n” bulunmak zorundadır.

    Yaşlı kadın odasına çekildi. / Gerçek özne
    Bozulan araba yolun kenarına çekildi / Sözde özne
    İşçiler pamukları topladı./ Gerçek özne
    Pamuklar toplandı. / Sözde özne
    Gömleklerin hepsi ütülendi./ Sözde özne

    Uyarı: Ad cümlelerinde sözde özne olmaz. Çünkü edilgenlik eki olan “- I, – n” yalnızca eylemlere getiri*lebilir.

    C- Açıklamalı Özne:
    Bazı cümlelerde özne açıklayıcısıyla birlikte verilir. Açıklamaların başına ve sonuna virgül (,) konulur. Açıklamalar da özne içinde değerlendirilmelidir.

    Hatice, halamın kızı, yarın bize gelecek./ Gerçek özne “Hatice” öznesinin açıklayıcısı “halamın kızı”dır.

    D- Örtülü Özne:
    Bazı cümlelerde eylemi yapan bulunmasına karşın, bunlar aldıkları bazı ekler (-ca, -ce) ya da birlikte kul*lanıldıkları bazı sözcükler (nedeniyle, etkisiyle, tara*fından) nedeniyle cümlede gerçek özne değil zarf tümleci görevini üstlenir. Örtülü özneler yalnızca edil*gen çatılı cümlelerde bulunur.

    Yasa Meclisçe kabul edildi./ Z.T (Örtülü özne)
    Şiddetli rüzgârın etkisiyle cam kırıldı./ Z.T. (Örtülü özne)
    Özne Çeşitleri Nelerdir

    Üç çeşit özne vardır:
    A.Gerçek Özne:

    Yüklemin bildirdiği işi hareketi bizzat kendisi yapan öznedir. Cümlede iki şekilde gösterilir:
    1)Acık Özne:

    Cümle içinde açık bir şekilde gösterilir
    *Yağmur çok şiddetli yağdı.
    *Çocuk iki gündür hasta yatıyor.
    *Gemi ufukta yavaş yavaş kayboluyordu.
    *Geceleri bir ses uykumu böler.
    2)Gizli özne:

    Cümlede doğrudan yer verilmeyen ancak yüklem taşıdığı eklerden anlaşılan öznedir.
    *Ertesi gün ona telefon ettim.
    *Görmeyeli hemen de bizi unutmuşsun.
    *Bu kıyı kasabasına her yaz gelirim.
    *Kumsalda yürüyüş yapıyorlar.

    NOT:Yüklemi isim olan cümlenin öznesi gerçektir.

    *Siyah renkli araba satılıktır.
    *Dün akşam pencereler kapalıydı.
    B)Sözde Özne:

    Yüklemi edilgen çatılı cümlelerde,aslında nesne olan öge özne olarak kullanılır.
    *Ağaçtaki meyveleri topladı.
    *Ağaçtaki meyveler toplan.
    *Öğrenciler bütün sınıfı temizledi.
    *Bütün sınıf temizlendi.
    *Hep bir ağızdan ilahiler okunuyor.
    *Düğün için yemekler yapıldı
    C)Örtülü Özne:

    Yüklemi edilen çatılı cümlelerde bazen “—ce, tarafından, nedeniyle,…”gibi sözcükler kullanılarak işi bizzat yapan varlığa da yer verilebilir.
    *Yolcu otobüsleri belediyemizce hizmete açıldı.
    *Yarışma halk tarafından çok beğenildi
    *Kar nedeniyle yollar kapandı.

    NOT:Her sözcük ya da sözcük grubu özne olabilir.

    *Geçen gün evin duvarı yıkılmıştı.(isim tamlaması)
    *Bahçesinde okyanuslar yetişiyordu.(isim)
    *Derdini söylemeyen derman bulamaz.(sıfat fiil)
    *Sana bakmak suya bakmaktır.(isim fiil)
    *Okumak zihni dinlendirir.(isim fiil)
    *Çoluk çocuk otobüse dolmuştu.(ekeylem)
    *Yağmurlu havalar yarından sonra ülkeyi terk edecek(sıfat)
    *Kimse seni benim kadar düşünmez(zamir