Tümce nedir Kısaca

Konusu 'Türkçe edebiyat' forumundadır ve Suga tarafından 12 Temmuz 2016 başlatılmıştır.

  1. Suga

    Suga Süper moderatör Yönetici

    Tümce nedir Kısaca

    Tümce : Tümce (yani cümle) anlam, yapı ve görev ilgisiyle bütünleşen söz dizinine tümce denir.

    Örnekler:
    Parayı veren düdüğü çalar. (olumlu)
    Günün birinde gökyüzünde güz mevsiminde artık esmer lekeler göremeyeceksiniz. (olumsuz)
    Bugün erken gelir misiniz?(soru)
    Babam geldi! (ünlem)
    Keşke her şey yolunda gitse. (dilek)
    Dalında bülbül olayım. (dilek)
    Gel.(buyruk)
    Yukarıdaki örnek tümcelerin anlamca hangi tür tümce olduğu ayraç içerisinde gösterilmiştir.

    ÜNLEM TÜMCESİ
    Şimdi buradaydı gitti elden!
    Ey bu topraklar için toprağa düşmüş asker!
    Mavi değil artık denizlerimiz!
    Hayın düşman yurdumuzu almaya! (Almasa, alırsa çok kötü olur.)
    Al bir daha!
    Ne gezersin be adam!
    Ölen kim!? (Ölüm güzel değil!)
    Aferin sana!

    Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, “sevinç, acı, coşku, umut, mutluluk, umutsuzluk, alay, çığlık, yalvarma vb.”taşkın duyguları anlatan sözdizilerini görüyoruz. Bu duyguları içeren tümcelere ünlem tümcesi denir. Sözdizisi, taşkın duyguları ünlem türü sözcükler alarak anlatacağı gibi bu tür sözcükleri almadan da anlatabilir.

    Örneğin,
    Ali geldi!
    Bu tümcede duyulan “sevinç, mutluluk” ünlem türü sözcük almadan anlatılmaktadır.
    Taşkın duygular anlatan tümcelerde yer alan ünlemler ikinci kişiyi uyarmak,söze dikkat çekmek göreviyle kullanıyorsa tümcenin öğelerinde yer almaz. Örneğin, Aferin sana! Ancak, ada dönüşerek kullanılan ünlemler tümcenin öğelerinden biri olabilir.

    Örnekler:
    Aferin tükenmez.
    ö
    Kimsenin ahını alma.
    blinöb
    Yüreklere düşen ahtır.
    y
    Ünlem tümceleri, olumlu, olumsuz, soru biçimiyle oluşur.
    Seni kim yaktı!
    Davranı da deli gönül davranı!
    Kemal Paşa dinlemiyor fermanı!
    Sorma!

    Ünlem tümceleri, “acı, acınma, alay, yergi, küçümseme, kınama,bıkkınlık, usanç, dilek, çıkışma, umutsuzluk, karamsarlık, engelleme, yılgınlık, güçlü, inanç, ilenme, yüreklendirme, taşlama (iğneleme), önem vermeme, şaşkınlık, öfke, saygı, yüceltme, yakınma, yakarış, yadsıma, uyarma, üzülme, hayıflanma, çağrı, ünleyiş, yalvarma, sevgi, hayranlık” anlam özellikleri taşır.

    Örnekler
    Ay!.. Yandım!.. (acı)
    Vah canım vah! (acıma)
    Bunu mu kazandın! (küçümseme)
    Şuna bak şuna! (kınama)
    Tutuşan yüreğim, yanan gönlüm! (karamsarlık)
    Dursanıza, nereye! (engelleme)
    Cihan yıkılsa, emin ol, bu cephe sarsılmaz! (inanç)
    Beni yine çağır! (dilek)
    A!.. A!.. Şuna bak! (şaşkınlık)
    Vurulup alnından tertemiz yatıyor,
    Bir hilâl uğruna, yâ Rab ne güneşler batıyor! (övme, yüceltme)
    Gel seninle enginlere açılalım, gel! (sevinç, mutluluk)
    Size yaptıklarımı sizden başka herkes biliyor
    Bana çok görme yurt toprağını! (yakarış)
    Seninle mi, asla! (yadsıma)
    Eyvah, artık Boğaz mavi akmıyor! (üzülme, hayıflanma)
    Kemal Paşa, yenilmez yiğit, şanlı komutan!
    Savaşa girer gibi yetiş bize! (çağrı, yalvarma)
    Sana dün bir tepeden baktım azîz İstanbul! (sevgi, hayranlık)
    Dönüp duran kuş çığlıkları
    Hey balıkçı motorları! (ünleyiş, çağrı)

    DİLEK TÜMCESİ
    Şuraya uzanıp bir güzel uyusam. (dilek)
    Bırakalım şu anlamsız tartışmayı. (istek)
    Bu yarışmaya keşke sen de katılsan. (dilek)
    Oya saklansa. (dilek)
    Kimseler garip olmasın. (buyruk, dilek, istek)
    Gelin canlar bir olalım. (istek)
    Bir evim bir de arabam olsaydı.(dilek)
    Bir isteği, dileği, özlemi aktaran tümcelere dilek tümcesi denir. İstek, dilek-koşul, buyruk kipleriyle kurulan dilek tümcelerinde zaman kavramı olmamasına karşın tümcede gelecek zaman saklıdır.
    İstek kipi daha çok anlatma ve söylenti bileşik çekimlerinde bileşik tümceciği kurar.
    Örnek :
    Sen onun oğlu olaydın / böyle davranmazdın.
    Koşul kipi, istek anlamı taşıdığından bağımsız tümce kurar
    Örnek :
    Öpsem, öpsem toprağını, taşını!
    Koşul ve buyruk kipleriyle birlikte kurulan dilek tümcelerinde kesin anlam vardır.
    Örnek :
    Herkes gitse / sen gitme.
    Konya’ya hangi yoldan girerseniz / girin sizi karşılar.
    Karşıtlık ilgisi üzerine kurulan koşul kipinde de kesin anlam bulunur.
    Örnek :
    Senden saklansa / benden saklanmaz.
    Koşul kipi kimi kez de istenmeyen bir sonuçla karşılaşma korkusu anlatır.
    Örnek:
    Ya onu buldular sakladılarsa.
    Koşul tümcecikleri temel tümceye benzetme ilgisiyle bağlanabilir.
    Örnek :
    Bir kartal yeryüzüne nasıl yaklaşırsa / Mustafa Kemal yaklaştı sokuldu alanlara.

    OLUMLU TÜMCE
    Yüklemin ilettiği yargının gerçekleştiğini, gerçekleşeceğini ya da gerçekleşebileceğini bildiren tümcelerdir.
    Onu duyuyorum. Onu duyacağım. Onu duyabilirim.(üçü de olumlu)
    Babasının uyarısını duymadı değil.
    olumsuz olumsuz
    olumlu :
    duydu
    Radyo dinlemesin demiyorum.
    olumsuz olumsuz
    olumlu : dinlesin
    Örnek tümcelerden “duymadı değil, dinlemesin demiyorum”yüklemlerinin kurduğu tümceler anlamca olumlu yargı bildiriyorlar. Biçimce olumsuz, anlamca olumlu tümcelerdir.
    Bu kadar geliri olan birisinin parası olmaz mı olumsuz olumsuz
    olumlu :
    olur
    Soru eki “-mi” olumsuz tümceye olumluluk katıyor. Biçimce olumsuz anlamca olumlu tümceye bir başka örnek.

    OLUMSUZ TÜMCE
    Yüklemin ilettiği yargının gerçekleşmediğini ya da gerçekleşmeyeceğini bildiren tümcelerdir
    Örnekler :
    Onu duymuyorum. Onu duymayacağım. Onu duymayabilirim. Onu duyamam.
    Her insan aynı değildir. Evde ekmek yok. Ne o ne ben gideriz
    Olumsuzluk ad ve eylem tümcelerinde değişik özellik gösterir. Şimdi bunları görelim:

    AD TÜMCESİNDE OLUMSUZLUK
    Beş parmak bir değildir.
    “Değil” ilgeci tümceye olumsuzluk katmıştır. “Değil-dir” ilgeci sonuna ek eylemin genişzamanının üçüncü tekil kişisi olan “-dir” eki “turmak” eyleminden gelmektedir. “Tur- / dur- / -dir ” sürecinde “-dir” eki oluşmuştur. “Değil” ilgeci ad soylu sözcük olduğundan kurduğu tümce de ad tümcesidir.
    Şişede bir damla su yok.
    “Yok” sözcüğü ad öğesidir. “Yok” sözcüğünün kurduğu tümceler olumsuz ad tümcesi olarak adlandırılır.
    Beş parasız.
    “Para” sözcük türü olarak addır. Bu sözcük sonuna olumsuzluk eki “-siz” alarak “parası yok” anlamını üstlenmiştir.Ekeylemin şimdiki zamanın çekiminde üçüncü tekil kişisi eksizdir. Bu nedenle, “parasız” sözcüğünde ekeylem yoktur.
    Ne sen çalışkan, ne de o çalışkan.(Sen, o çalışkan değilsiniz.)
    Ne sana ne de ona yemek var. (Hiçbirinize yemek yok.)
    “Ne ....... ne” karşılaştırma bağlacıyla kurulan tümceler biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur. “Ne..... ne” bağlacı“ne” soru adılının yinelenmesiyle oluşmuştur.
    Sanki çok güzel. (Güzel değil.)
    “Sanki” bir benzetme ilgecidir. Bu ilgeçte benzetme örtülü ve kapalıdır.
    Onda akıl var mı? ( Onda akıl yok.)
    Şişede bir damla su yok.
    Evde yemek yok değil. ( Evde yemek var.) Tümce biçimce olumsuz,anlamca olumlu.
    Ad tümcelerinde “değil, sanki, -mi,” ilgeçleri; “ne....ne” bağlacı, “yok” ad soylu sözcük, “- siz” olumsuzluk eki tümceleri olumsuzlaştırır.


    EYLEM TÜMCESİNDE OLUMSUZLUK
    O, buralara gelmedi. / .... gelemedi. / ... gelemeyecek. / ....gelemeyebilir.
    Ne evini temizledi, ne de yemek pişirdi. ( Evini temizlemedi, yemek pişirmedi.)
    Sallanmaz ne mendil ne de bir kol.(Ne mendil ne de bir kol sallanır.)
    “Ne ... ne” karşılaştırmalı bağlacıyla kurulan tümcelerde yüklem olumlu olur genel yargısı kimi kez özel durumlarda geçersizleşir. (Bu konuyla ilgili “Yazım ve Noktalama, Ne ... Ne Bağlacı” bölümüne bakınız.
    Sen çağırdın da gelmedik mi? (Çağırmadın.)
    Bir doktor, öğretmenliği ne bilir. ( Doktor öğretmenliği bilmez.)
    Sanki biliyormuş. (Bilmiyor.)
    Böyle nasıl konuşursun? (Böyle konuşamazsın.)
    Sen mi başaracaksın? (Başaramazsın.)
    Bu sevdaya yürek nasıl dayansın? (Bu sevdaya yürek dayanmaz.)
    Böyle yürümez. (Başarıya, olumlu sonuca varılamaz.)
    Yukarıdaki örnek tümcelerde, “-me, -mez” olumsuzluk ekleri; “ne...ne”, “de” bağlaçları; “ne, nasıl” soru belirteçleri, “sanki” ilgeci eylem tümcelerini olumsuzlaştırmıştır.
    Bu soğukta çalışabilirsen çalış. (Çalışamazsın.)
    Haydi derdini anlat anlatabilirsen. (Anlatamazsın.
    Gel de söylediklerine inan. (İnanma.)
    Yukarıdaki son üç tümce biçimce olumlu anlamca olumsuz
    Seninle konuşmam demedim. (Seninle konuşurum.)
    Ali dersine çalışmadı değil. (Ali dersine çalıştı.)
    Bu örnek iki tümce biçimce olumsuz anlamca olumlu.


    SORU TÜMCESİ
    Yargı, soru biçimiyle ortaya konuyorsa böyle tümcelere soru tümcesi denir.
    Gidiyor musun?
    Bunu nereden aldın?
    Bu iki tümcede soru, soru ilgeci “-mi” ve soru adılı “nereden” sözcüğüyle sağlanmıştır.
    Siz buna müzik mi diyorsunuz?
    Bu tümce yanıt istemiyor. Böyle tümcelere sözde soru tümcesi denir. Burada kişinin dinlediği müziği beğenmediğini, diğerlerinin de onayını istediğini anlıyoruz.
    Kambersiz düğün olur mu? (Olmaz.)
    Bu karanlıkta hiç yürünür mü? (Yürünmez.)
    Koskoca adam, bu havada yola çıkılmayacağını bilmez mi? (Bilir.)
    Yukarıdaki üç örnek tümce yanıt istemiyor, ayraç içinde verilen yanıtları içeriyor. Bu nedenle sözde soru tümceleridir.
    Soru tümceleri “-mi” soru ilgeciyle ya da soru bildiren sözcükle yapılır.
    Bu ekmeği hangi fırından aldın?
    önad
    “Hangi” sözcüğü “fırın” sözcüğünün önüne gelerek önad görevinde kullanılmıştır. Tümceyi soru tümcesi yapar “hangi” sözcüğü soru önadıdır.
    Hangisini kaybettin?
    Bu tümcede “hangi” sözcüğü soru adılıdır.
    Ne söyledi?
    “Ne” söylenenleri öğrenmek amacıyla soru adılı görevinde kullanılmıştır.
    Ne geziniyorsun?
    Yapılan eylemden duyulan rahatsızlık nedeniyle “ne” eyleme yönelik bir sorgulama olduğundan soru belirteci görevindedir.
    Bu konuyu kim biliyor?
    “Kim” soru adılı eylemin yapıcısını soruyor.
    Bunu kaça almış?
    “Kaça” sözcüğü sözü edilen nesneyi soru yoluyla sormaktadır. Bu nedenle soru adılıdır.
    Kimin için yanıyorsun?
    “Kim” adılı “için” ilgeciyle öbekleşerek eylemin yapılmasına yol açan varlığı soru yoluyla öğrenmek istiyor.
    Bu yükü ne ile getirdin?
    “Ne” soru adılı “ile” ilgeciyle öbekleşerek eylemi gerçekleştirirken kullanılan nesneyi, varlığı sormakta.
    O ne biçim söz?!
    Soru önadı “ne”soruyla birlikte tümceye kızgınlık da katmaktadır. Bu nedenle önce soru, sonra ünlem işareti konmuştur.
    Ne zaman geleceksin?
    Kaç lira eder?
    Nasıl ayakkabı alacaksınız? (Ne tür ayakkabı?)
    Soru önadları yukarıdaki üç tümceyi yanıt isteyen tümceler yaptığından gerçek soru tümceleridir.
    Ayakkabı nasıl alacaksın? (Neyle ayakkabı alacaksın paran yok.)
    Bu tümceden yanıt istenmemektedir; bu nedenle sözde soru tümcesidir.”Nasıl” soru belirteci görevinde olup eylemin gerçekleşemeyeceğini bildiriyor.
    Sevdiğinle mi tartıştın? (Sevdiğinle tartıştın mı?)
    Kiminle tartıştığını soruyor
    Sana öykü okuyayım mı?
    Eylemi soruyor
    Sen mi geldin?
    “-Mi” soru ilgeci kendinden önce gelen öğeyle ilgili soru sormaktadır.Yukarıdaki üç örnektümcede soru ilgeciyle “sevdiği, okuma, sen” öğeleri gerçek soru tümcesi niteliğinde sorulmakta, yanıt istenmektedir.
    BUYRUK TÜMCESİ
    Soruları dikkatlice dinleyin.
    Sigarayı hemen söndürün.
    Yargı buyrukla ortaya konuyor, bu tür tümcelere buyruk tümcesi denir. Buyruk tümceleri ikinci, üçüncü kişilere yönelik yargılardır.
    Gel! (sen)
    Beni anlasın artık. (o)
    Sevsinler birbirini insanlar. (onlar)
    Geliniz. (siz)
    Buyruk tümceleri dilek kipiyle de kurulabilir
    Anne... Dondurma alsana. (al)
    Hadi, boş durmayın; eşyaları arabaya yüklesenize! (yükleyin)
    Geç oldu yatsanıza... (yatın)
    Önüne baksana.!.. (bak)
    Buyruk tümceleri, örneklerde görüldüğü gibi taşkın duygular içerdiğinde sonuna ünlem işareti alır. Ünlem tümcesi niteliği taşımayan buyruk tümcelerinin sonuna ise üç nokta konur.
    Buyruk tümceleri “buyurma” kavramına bağlı olarak kimi kez de ondan bağımsız anlam özellikleri gösterirler.
    Başlıca anlam özellikleri şunlardır :
    “yakarış, övme, ilenme, öğüt, dilek, istek, uyarma, saygı, sevgi, meydan okuma”
    Ey büyük Tanrım bizi koru! (yakarış)
    Beni doğuran ana bin yaşa! (övme)
    Gül yerine diken bitsin! (ilenme)
    Dostlarını iyi seç.(öğünme)
    Bana sık sık mektup yazın. (dilek)
    Öğrenciler dağılsın. (istek)
    Sakın bana el kaldırma! (uyarı)
    Anneler dindiriniz artık gözyaşlarınızı.(sevgi, saygı)
    Kimi buyruk tümceleri “buyurma” anlamı taşımayabilir.
    Sırma sarısını yay saçlarına,
    Gözüne rengini koy denizlerin;
    Düşün dudakların en incesini
    Yüzüne tuncunu ver benizlerin.
    Kemalettin Kamu


    YÜKLEMİN TÜRÜ BAKIMINDAN TÜMCELER
    Tümcenin yüklemi eylem ya da ad / ad soylu sözcükten oluşabilir. Bu durumda yüklemin türüne göre iki tür tümce olur :
    - Eylem Tümcesi
    - Ad Tümcesi
    - EYLEM TÜMCESİ
    Yaz dinlencesinde İstanbul’a gittim.
    e e: eylem
    ---------
    y y: yüklem
    git - ti - m
    ek ke kie
    ek: eylem kökü, ke: kip eki, kie: kişi eki
    Çocukların korktuğunu / görünce / sustu.
    esi esi e esi: eylemsi
    ortaç bağeylem ------
    y
    Kırları gezmede şimdi.
    -(i)yor
    y
    Geçen gemileri seyretmekte.
    -(i)yor
    y
    “-mede, -mekte” ekleri “(i)yor” ekiyle görevdeştir.
    Yukarıdaki örneklerde yüklemleri eylemler ile eylemsiler oluşturmuştur. Bir yüklemin tabanının eylem olup olmadığını anlamak için kip, kişi ya da eylemsi ekleri çıkarıldıktan sonra (- mek) ekiyle eylemlik (adeylem) yapılabiliyorsa o yüklem eylem türündedir. Yukarıdaki eylemler de bu türdendir.
    Yüklemi eylem türünden olan tümceye eylem tümcesi denir.


    AD TÜMCESİ
    Ben öğretmen-im
    a eey
    y
    a: ad, eey: ek eylem
    O ben -di -m.
    a eey kie
    y
    kie: kişi eki
    Gelenler, Fuat’la kardeşi - dir.
    aöğ eey
    yöb
    aöğ:ad öğesi, yöb: yüklem öbeği
    Fuat ile kardeşi
    a bağ a
    bağöb
    : ad, bağ: bağlaç, bağöb: bağlaç öbeği
    Güzel -im
    a eey
    y
    Bu, çocuklar için -imi
    aöğ
    yöb
    çocuklar için
    a il
    ilöb
    a: ad, il: ilgeç, ilöb: ilgeç öbeği
    Yukarıdaki örneklerdeki yüklemler ad soylu sözcüklerden oluşmuştur. Ad soylu sözcükler ekeylem alarak yüklem görevini üstlenmişlerdir. “İmek” ekeylemi ad ya da ad soylu sözcükleri sonuna “-idi, -ise, -imiş, -iken” biçimleriyle ulanır. Ayrıca, ekeylemin üçüncü tekil kişisi olan “-dir” biçimi “turmak/durmak” eyleminin geçirdiği değişim sürecinde oluşmuştur.
    Ad ya da ad soylu sözcüğün ekeylem alarak yüklem olduğu tümceye ad tümcesi denir.
    Ayrıca, “var, yok” sözcükleri de ad tümcesi kurarlar
    Aba var, post var, meydanda er yok.
    y y y
    Yahya Kemal Beyatlı
    Benim doğduğum köylerde buğday tarlaları yoktu.(yok –i -di)
    y a eey
    y: yüklem, a: ad, eey: ek eylem, ke: kip eki
    Cahit Külebi
    Okumak bile istemediğimiz resmi tebliğlerin her satırında bu
    cephelerin bir parçası vardır.
    y
    Falih Rıfkı Atay
    (...var – dır )
    a eey
    Kişinin görevi yenisini bulmak –tır.
    yöb
    bul -mak -tır
    k aeye eey
    aey
    k: kök, aeye: ad eylem eki, eey: ek eylem


    YÜKLEMİN YERİNE GÖRE TÜMCELER
    Türkçe sözdizimine göre tümceler oluşur. Sözdizimi dilden dile değişir. Türkçede sözdizimine bakarak tümceyi şöyle adlandırabiliriz:
    -Kurallı Tümce
    -Devrik Tümce
    - KURALLI TÜMCE
    Orhan bu sabah okula gitti.
    y
    Herkesten ağzı yanmıştı.
    yöb
    Yemek yedikten sonra yatmak iyi değildir.
    yöb
    Ademoğluna yeryüzünde rahat var mı?
    yöb
    Sevdiğini söyle.
    y
    Sanatçı geleceğin aydınlığını görür.
    y
    Yukarıda sıralanan örnek tümcelerin yüklemleri sondadır. Yüklemi sonda olan tümcelere kurallı tümce denir.


    DEVRİK TÜMCE
    Orhan bu sabah gitti okula.
    y
    Yüklemi sonda bulunmayan tümceye devrik tümce denir.
    Yüklemin tümcedeki yerine göre adlandırdığımız devrik tümce konuşma ve şiir dilinde çokça kullanılır. Şiir, uyum, ezgi, yoğunluk, duygusallık gibi özellikleri nedeniyle sözdizimi kurallarını yoksayabilir. Şiirin kendine özgü kuralları ya da kuralsızlıkları olduğundan bu tür kendi dilini oluşturur; duygularımızı ritimle anlatır.
    Örnek :
    ezgi
    halk
    suda balık
    kaç damar
    yaşar
    aydın kimliğinde us
    sevgi dokur yürek
    bitmeyen ezgi çoğalır
    ince uzun
    dışımızda maviliği
    Türkay Korkmaz, Zaman Kanatlı Sözler
    Eylemin önemsendiği durumlarda sözdizimsel alan dışı olan devrik tümceye başvurulur. “Devrik tümce devrik öbekleri de içerir.”
    Örnek :
    Bakışsız bir kedi kara. ( Bir kara kedi bakışsız.)
    Ece Ayhan
    Bu tümcenin yüklemi “bakışsız” sonda değil, “kedi kara” önad tamlaması devrik kurulmuş. Bu nedenle bu tümce sözdizimsel ve belirtme öbeği olarak da devrik. Belirtme öbeği “kara kedi”, Tümcede, “Bir kara kedi bakışsız.” olarak yazıldığında kurallı tümceye dönüşür.
    bedevi atı oğlanın oklanmış yatar. (..bedevi oğlanın atı oklanmış yatar.)
    Cevdet Kudret
    Bu tümcede de belirtme öbeği devrik. Tümcede “oğlanın atı” belirtili ad tamlaması devrik yazılmış..
    Devrik tümce amaçladığı anlatımı gerçekleştirmek için kurulur.Bu anlatımda ritim, ezgi, vurgu, bilgileme önem taşır*
    Örnekler :
    Al sana bir ev.
    Neydi anlamı bu ödülün BEKSA’ya verilen.( Beksa’ya verilen bu ödülün anlamı neydi.)
    Bu tümce sözdizimsel ve belirtme öbeği olarak devrik, amaç vurgulama için.
    bu ödülün Beksa’ya verilen (devrik belirtme öbeği)
    Seni yapıyoruz denetçi onun yerine.