Yapısına göre fiiller konu anlatımı

Konusu 'Türkçe edebiyat' forumundadır ve Ceren tarafından 12 Temmuz 2016 başlatılmıştır.

  1. Ceren

    Ceren Süper moderatör

    Yapısına göre fiiller konu anlatımı

    Fiiller de isim soylu kelimeler gibi yapı bakımından üçe ayrılır:
    1-Basit Fiiller:
    Yapım eki almamış, bir tek kelimeden oluşan, yani kök hâlindeki fillerdir. Çoğunlukla tek hecelidir. Çok heceliler de vardır. Fiil kökünden sonra bir tire işareti getirilerek ifade edilir.
    Gel-, yaz-, oku-, sev-, kıvır-, çevir-, kavuş-...

    Not: Tire işareti kullanılmaz da nokta veya ünlem kullanılırsa emir çekimi olur. Bu, bütün fiiller için geçerlidir: Gel! Oku. Yaz!...
    Dilimizde hem isim hem de fiil kökü olarak kullanılan kelimeler vardır ki bunlara sesteş kökler denir: Ağrı, ağrı-; boya, boya-, tat, tat-, eski, eski-...
    2- Türemiş Fiiller
    İsim veya fiil kökleriyle yansımalardan, yapım ekleriyle türetilmiş fiillerdir.
    Bunlara fiil gövdesi (tabanı) denir.
    Ben-imse-, açık-la, mor-ar, av-la-, ince-l-, çat-la-, pat-la-, gür-le-, şırıl-da-, hav-la-, me-le-, fısıl-da-, kov-ala-, baş-la-t, uç-ur-, yat-ı-ş-, ak-ı-t-, düş-ü-r-, sev-in-...
    Türemiş fiilller ikiye ayrılır:
    a)İsim soyu kelimelerden türetilen fiiller
    b)Fiil kök ve gövdelerinden türetilen fiiller
    a)İsim Soyu Köklerden Fiil Türeten Eklerin Başlıcaları Şunlardır:
    e-i-a(l): az-al-mak,düz-el-mek,kör-el-mek,doğru-l-mak,sivri-l-mek,eğri-l-mek,dar-al-mak...
    Not: Bu ek, "k" ile biten kelimelere gelince "k" düşer: küçü(k)-l-mek, alça(k)-l-mak, yükse(k)-l-mek...
    -la/-le: ot-la-mak, yem-le-mek, baş-la-mak, yavru-la-mak, tek-rar-la-mak, bayat-la-mak, tuz-la-mak, zayıf-la-mak, bağış-la-mak...
    Not: Bu ekle, ünlemlerden üf-le-mek, of-la-mak...; ses taklidi için kullanılan kelimelerden gür-le-mek, şar-la-mak, zır-la-mak, hav-la-mak, hor-la-mak... biçiminde de fiiller türetilir.
    -laş/-leş: haber-leş-mek, mektup-laş-mak, güzel-leş-mek, iyi-leş-mek, ağır-laş-mak....
    -ar/-er/-r: baş-ar-mak, mor-ar-mak, kara-r-mak, yeş(yaş)-er-mek, gö(gök)er-mek, boz-ar-mak....
    -a/-e: yaş-a-mak, kan-a-mak, tün-e-mek, uzun: uz-a-mak, oyun:eek:yn-a-mak...
    -sa/-se: benim-se-mek, su-sa-mak, garip-se-mek...
    -da/-de: Ses taklidi için kullanılan kelimelerden: gümbür-de-mek, takır-da-mak, hırıl-da-mak, inil-de-mek, şırıl-da-mak, uğul-da-mak...
    -kir (-kır/-kur/-kür): Yansımalardan fiil türetir: püs-kür-mek, hay-kır-mak, fış-kır-mak, hıç-kır-mak
    b) Fiilden Fiil Türeten Eklerin Başlıcaları:
    -(a)la/-(e)le:eş-ele-mek,kov-ala-mak....
    -(i):sür-ü-mek,kaz-ı-mak
    -(i)l:dik-il-mek,yak-ıl-mak,üz-ül-mak...
    -(i)n:sil-in-mek,kaç-ın-mak,gör-ün-mek...
    -(i)ş:gir-iş-mek,kız-ış-mak,böl-üş-mek...
    -(i)t:eri-t-mek,oyna-t-mak,yürü-t-mek...
    -d(i)r:çiz-dir-mek, yaz-dır-mak,ör-dür-mek,aç-tır-mak,kes-tir-mek...
    3- Birleşik Fiiller
    Yapılışına göre birleşik fiiller ikiye ayrılır:
    A. Kurallı Birleşik Fiiller
    Yapılış şekilleri şunlardır: Fiil + yardımcı fiil

    Herhangi bir fiille "yazmak, vermek, bilmek, durmak, gelmek" yardımcı fiillerinden oluşur.
    Bu yardımcı fiilleri kendi anlamlarını tamamen yitirir, "yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma" olmak üzere dört anlam ifade eder
    İki fiil arasına "-a,-e,-ı,-i,-o,-ö,-u,-ü" zarf-fiil eklerinden biri girer.
    1)Yeterlik Fiili: Fiil + "-E" + bil- şeklinde yapılır.
    Anlam:
    Ahmet bu işi başarabilir. Başarmaya gücü yeter. Yeterlik
    Bu imkân ve şerait, çok namüsait bir mahiyette tezahür edebilir. Etmesi olası. Yeterlik Olasılık
    Yanınıza gelebilir miyim? İzin verir misiniz? Yeterlik İstek isteme, rica etme
    Herkes kendi işiyle ilgilenebilir. Buna izi var yeterlik izin verme
    Olumsuzu şöyledir:
    Gücü yetmezlik anlamı katıyorsa:
    Başar-a-bil-i-r > başar-a-ma-z
    Aç-a-bil-i-r-im > aç-a-ma-m
    Oku-y-a-bil-i-r-im > oku-y-a-ma-m
    Gel-e-bil-i-r-iz > gel-e-me-y-iz
    Gücü yetmezlik ihtimali içeriyorsa:
    Yaz-a-bil-i-r-im > yaz-a-ma-y-a-bil-i-r-im
    Oku-y-a-bil-i-r-ler > oku-y-a-ma-y-a-bil-i-r-ler
    İsteğe bağlı oluşta ihtimalin yüzde elli olduğu belirtiliyorsa:
    Doğ-a-bil-i-r > doğ-ma-y-a-bil-i-r
    Ol-a-bil-i-r > ol-ma-y-a-bil-i-r
    2)Tezlik Fiili: Fiil + "-İ" + ver- ve Fiil + "-İ" + gel- şeklinde yapılır.
    Anlam:

    Bana bir çay alıver. Tezlik, çabukluk
    Birden karşısına çıkıverdi. Apansızın
    Onu bir kenara atıvermişler Önemsememe, gelişigüzel yapma
    Beklemediğimiz bir anda çıkageldi Apansızın
    Olumsuzu:
    Kapıyı açıvermedi açmadı tezlik
    Kapıyı açmayıver açma önemsememe
    3)Sürerlik Fiili: Fiil + "-E" + kal-
    Fiil + "-E" + gel-
    Fiil + "-E" + dur- şeklinde yapılır.
    Anlam:
    Çocuk oturduğu yerde uyuyakalmış
    Bakakalırım giden her geminin ardından
    Sen vitrinlere bakadur, ben birazdan gelirim
    Eskiden beri böyle anlatılagelmiş.
    Çocuk oturduğu yerde uyuyakalabilir
    Beni burada alıkoyamazsınız.
    Sürerlik anlamını başka çekimler de verebilir:
    Geçen arabalara bakıp durdu.
    Olduğumuz yerde dönüp duruyoruz.
    Olumsuzu az da olsa yapılır:Uyuyakalmamış, yol kapalı olduğu için gecikmiş.
    4)Yaklaşma Fiili: Fiil + "-E" + yaz-
    Anlam:
    Merdivenden inerken düşeyazdı. Az kalsın düşüyordu / Az daha düşüyordu / Az kaldı ki düşüyordu / Düşmesine az kaldı.
    "Çeşmimden akan hun ile sagar dolayazdı
    Mecliste geçen gece yine kan olayazdı"
    (Baki)
    B. Anlamca Kaynaşmış (Deyimleşmiş)Birleşik Fiiller
    Birleşik fiili oluşturan kelimelerden birinin veya tümünün anlam kaybetmesi ve kelimelerin anlamca kaynaşarak tamamen yeni ve farklı bir anlam kazanmaları sonucu oluşan birleşik fiillerdir.
    Şu yollarla yapılır:
    Gerçek anlamında bir isim + gerçek anlamının dışında bir fiil
    kendini kaybetmek, hoşuna gitmek, para yemek, şehit düşmek, değer biçmek, deniz tutmak, hasta düşmek, kural koymak, öğüt vermek...
    Gerçek anlamının dışında bir isim + gerçek anlamında bir fiil
    gözünü korkutmak, bileğine güvenmek, ayağına gelmek...
    Tümü gerçek anlamının dışında
    tası tarağı toplamak, deliye dönmek, baş kaldırmak, kalp kırmak, elvermek, varsaymak, öngörmek, başvurmak, vazgeçmek, kan ağlamak, kafa tutmak, göze girmek, abayı yakmak, feleğin çemberinden geçmek...
    *Bu birleşik fiillerin bir kısmını deyimleşmiş olduğu için burada deyimlerden bahsetmek yerinde olacaktır.
    Deyim, en az iki kelimenin kalıplaşarak yeni bir anlam kazanmasıyla oluşan mecazlı sözlerdir. Kelimelerden biri veya her ikisi anlam kaybına uğrar.
    Bu sözlerle gönlümü almış mı oldun?
    Kendi düşüncelerinde ayak diriyordu.
    Korktuğu başına gelmiş, arabası bozulmuştu.
    Her gördüğüne dudak büküyordu.
    Senin yaptığın pire için yorgan yakmak.
    İki genç adam boğaz boğaza geldi.
    Olur olmaz konularla baş ağrıtmayı seversin.
    Bu şekilde anlatırsanız aklı yatar.
    Sonunda korktuğumuza uğradık, çocuk kayboldu.
    Matematiği aklım almıyor.
    Çocuk ağzı açık beni dinliyordu.
    Öğrenciler, beni can kulağı ile dinliyordu.
    Hiçbir işte dikiş tutturamamıştı.
    Bizimkinin iyice çenesi düştü.
    Göze girmek için her şeyi yapıyor.
    İşin ağırlığın gözümüzü korkutmuştu.
    Bu soruya kafa yormanı istemiştim.
    Çocuk eli uzun biri, cüzdanımı almış.
    Burası çok ayak altı, şurada duralım.
    C. Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller
    Tek başlarına da fiil olarak kullanılabilen, ama daha çok isim soylu kelimelerle ve asıl fiillerle birlikte birleşik fiil oluşturan fiillere yardımcı fiil denir.
    "etmek, olmak, eylemek, kılmak, bilmek, durmak, gelmek, yazmak,buyurmak"
    Tek başlarına da kullanılabilirler
    Elbise üzerime oldu.
    Bu elbise elli milyon eder.
    İsimlerle ve asıl fiillerle birleşirler:
    sabretmek, kaybolmak, yardım etmek, iyi olmak, arz etmek, mutlu kılmak, hoş eylemek;
    gelebilmek, gidedurmak, düşeyazmak, söylenegelmek...
    *Yardımcı fiillerle yapılan fiillere birleşik fiil denir. Bunların bir kısmı ayrı, bir kısmı bitişik yazılır.( Ses düşmesi ya da türemesi olur ise birleşik yazılır.)Her iki durumda da çekim ekleri en sona getirilir.
    sabrettim, kayboldu, yardım ediyor, iyi olsun, arz et, mutlu kıldı, hoş eyledi;
    gelebilir, gidedur, düşeyazdım, söylenegelmiştir..